Hepimiz binamızın güvenli olmasını isteriz. Hele hele bir deprem ülkesi olduğumuzu düşününce bu istek bir tercihten çok zorunluluğa dönüşür.
Yaşadığımız coğrafya, yapı güvenliği konusunu yalnızca teknik bir sorun olmaktan çıkarır; doğrudan hayatla ilişkilendirir.
Unutmamak gerekir ki bina güvenliği yalnızca depremle sınırlı değildir. Deprem elbette en önemli başlıklardan biridir ama tek belirleyici değildir.
Bir yapının gerçekten güvenli sayılabilmesi için; yangına karşı dayanımı, uzun vadeli performansı, bakım ihtiyacı, malzeme kalitesi,
iklim koşullarına uyumu ve zaman içindeki davranışı da birlikte değerlendirilmelidir.
Bugün konut yapımında iki temel taşıyıcı sistem öne çıkıyor: betonarme ve çelik yapılar.
Her ikisi de yaygın olarak kullanılıyor, her ikisinin de güçlü yönleri ve sınırlılıkları bulunuyor.
Bu nedenle “hangisi daha güvenli?” sorusu, ancak artıları ve eksileri birlikte ele alındığında anlam kazanıyor.
Betonarme Yapılar: Geleneksel Güç, Doğru Uygulama Şartı
Betonarme yapılar, betonun basınca karşı direnci ile çeliğin çekme dayanımının birlikte kullanıldığı bir sistemdir.
Türkiye’de en yaygın yapı türü olması, bu sistemin uzun yıllara dayanan bir uygulama geleneğine sahip olduğunu gösterir.
Betonarmenin en güçlü yönlerinden biri rijit yapısıdır. Doğru projelendirildiğinde yüksek taşıma kapasitesine sahiptir ve uzun yıllar boyunca
yapısal bütünlüğünü koruyabilir. Ayrıca beton, yangına karşı doğal bir dayanım sunduğu için bu açıdan da avantaj sağlar.
Ancak betonarme yapıların güvenliği büyük ölçüde uygulama kalitesine bağlıdır. Beton yerinde dökülen bir malzemedir ve her aşaması insan faktörüne açıktır.
Kalıp hataları, yanlış donatı yerleşimi, düşük kaliteli beton kullanımı, yetersiz vibrasyon veya hatalı kürleme; yapının daha inşa aşamasında zayıflamasına neden olabilir.
Bir diğer önemli nokta betonarmenin ağır bir sistem olmasıdır. Yapı ne kadar ağırsa zemine aktardığı yük artar ve deprem sırasında oluşan kuvvetler büyür.
Bu durum, zemin özellikleriyle birlikte değerlendirildiğinde ciddi riskler doğurabilir.
Ayrıca beton tek tip bir malzeme değildir. Betonun dayanımı; kullanılan çimento türüne, agrega kalitesine, su-çimento oranına ve katkı maddelerine göre değişir.
Aynı projede farklı kalite beton kullanılması bile yapının bütüncül performansını olumsuz etkileyebilir.
Zamanla ortaya çıkabilen bir diğer sorun ise donatı korozyonudur. Betonun içine giren nem ve hava, çeliğin paslanmasına yol açar.
Bu da taşıyıcı sistemin zayıflamasına ve onarımı zor, maliyetli hasarlara neden olur.
Çelik Yapılar: Hafiflik, Esneklik ve Kontrol Avantajı
Çelik yapılar, modern mühendisliğin sunduğu en önemli yapı sistemlerinden biridir. Taşıyıcı sistem çelik profillerden oluşur ve bu profiller
yüksek mukavemetlerine rağmen oldukça hafiftir.
Çeliğin en belirgin avantajı süneklik özelliğidir. Yani yük altında kırılmadan önce şekil değiştirir. Bu özellik, sadece deprem anında değil,
yapının genel güvenliği açısından da büyük önem taşır. Ani göçme riskini azaltır, yapının davranışını daha öngörülebilir hâle getirir.
Çelik yapıların hafif olması, zemine binen yükü azaltır. Bu durum hem temel tasarımında avantaj sağlar hem de uzun vadede oturma ve deformasyon risklerini düşürür.
Bir diğer önemli avantaj, üretim sürecidir. Çelik yapı elemanları büyük ölçüde fabrika ortamında üretilir. Bu da kalite kontrolün daha sağlıklı yapılmasını sağlar.
Şantiyede yapılan iş azaldıkça hata riski de düşer. Aynı zamanda inşaat süresi kısalır.
Mimari açıdan bakıldığında çelik yapılar daha esnek çözümler sunar. Daha geniş açıklıklar, kolonsuz alanlar ve modern tasarımlar çelikle daha rahat uygulanabilir.
Ancak çelik yapıların da dikkat edilmesi gereken yönleri vardır. En önemlisi yangın etkisidir. Çelik yüksek sıcaklıkta dayanımını hızla kaybeder.
Bu nedenle yangın yalıtımı ve koruyucu kaplamalar mutlaka doğru şekilde uygulanmalıdır.
Bir diğer önemli konu korozyondur. Çelik, uygun şekilde korunmazsa paslanabilir. Bu nedenle galvanizleme, boya sistemleri ve düzenli bakım hayati önem taşır.
Çelik yapılarda bakım ihmal edilirse güvenlik zamanla azalabilir.
Güvenlik Yalnızca Depremle Sınırlı Değildir
Bina güvenliği çoğu zaman depremle eş anlamlı düşünülür. Oysa gerçek güvenlik çok daha geniş bir kavramdır.
Bir yapının güvenli sayılabilmesi için:
- Yangına karşı dayanıklı olması
- Uzun yıllar boyunca taşıyıcı özelliğini koruması
- İklim koşullarına uyum sağlaması
- Nem, su ve korozyon gibi etkilere karşı korunmuş olması
- Bakım ve onarımının mümkün olması
gibi pek çok kriterin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu açıdan bakıldığında ne betonarme ne de çelik tek başına “mutlak güvenli” değildir.
Güvenlik, sistemden çok uygulama kalitesiyle ilgilidir.
Asıl Belirleyici: Nasıl Yapıldığı
Betonarme mi, çelik mi sorusu çoğu zaman yanlış bir yerden sorulur. Asıl sorulması gereken şudur:
Bu yapı doğru projelendirilmiş mi, doğru malzemeyle yapılmış mı ve doğru şekilde denetlenmiş mi?
Çünkü:
- İyi tasarlanmış bir betonarme yapı güvenlidir.
- Kötü uygulanmış bir çelik yapı risklidir.
- Kaliteli malzeme kullanılmayan hiçbir sistem uzun ömürlü değildir.
- Denetimsiz yapılan her yapı potansiyel tehlike taşır.
Bina güvenliği bir malzeme meselesi değil, bir süreç yönetimi meselesidir.
Güvenli Bina Bilinçli Bir Yaklaşım ve Uygulamanın Ürünüdür
Betonarme mi çelik mi sorusunun kesin bir cevabı yoktur. Çünkü güvenlik, tek başına malzemeden değil; mühendislikten, uygulamadan ve sorumluluktan doğar.
Doğru projelendirilmiş, kaliteli malzemeyle inşa edilmiş, düzenli denetlenen bir yapı ister betonarme ister çelik olsun güvenlidir.
Yanlış tasarlanmış, özensiz uygulanmış bir yapı ise hangi sistemle yapılırsa yapılsın risklidir.
Sonuç olarak güvenli bina, bir tercih değil; bilinçli bir yaklaşımın ve uygulamanın ürünüdür.